Soms kan ik ontroerd raken van wat we gemaakt hebben. Zo gek, leermateriaal wat klaar is krijgt een eigen leven.
We hebben een heel vreemd project gedaan over tracebility van minerals. Dat zijn posters geworden, een boekje en een flipbook. Een flipbook is een tool om onder de boom te gebruiken, tekeningen die vragen en discussie uitlokken: wat zie je hier….. en zo breng je een discussie in een groep op gang.
Het gaat om mineralen in landen waar conflicten zijn, die zonder respect voor mensenrechten gemijnd en verhandeld worden. Ik kan er nog steeds niet bij dat posters, een boekje en een flipbook dit soort praktijken zouden verminderen, maar onze opdrachtgever vond vrolijk van wel. Bij illegale mijnen denk ik aan arme mensen die uitgebuit worden en dikke gemene bazen die met openlijk of subtiel geweld veel zwart geld verdienen. Volgens onze opdrachtgever van GIZ is bewustwording in algemene zin heel belangijk. Vooruit dan maar.
Wij hebben de boel gemaakt en vandaag hebben we geoefend met de mensen die met het flipbook moeten gaan trainen.
Eerst nog even over het project. Om beter te begrijpen wat we moesten maken voor wie, hebben we met ons team een mijn bezocht, van Trinity mines, een groot internationaal bedrijf. Het hogere management bleek Zuid Afrikaans, en de gemijnde Tin gaat naar Maleisie. Het mijn-management wist sappige verhalen: In het gebied waar we waren werd al door de Belgen gemijnd vanaf 1920. De heuvel waarin gemijnd wordt is heel uitgestrekt. Er wonen gewoon mensen tussen de tunnel ingangen van de mijn. Zij vinden dat ze mijnwerkers zijn, al 100 jaar, want ze werken in de mijn. Alle officiële tunnels hebben mooi gestutte ingangen en gangen. Het rondwonend volk graaft zelf op eigen houtje ook wat in die heuvel, maar die doen dat niet met groot materieel. Dus het rescue team van Trinity komt het meest in actie om de lokale bevolking (hun eigen mijnwerkers?) te redden als die onzorgvuldig gegraven hebben.
.png)
Volgens onze opdrachtgever, die de voomalig directeur van naast gelegen mijnbouw school bleek te zijn, is in Rwanda alles in orde met de mijnen. Er zijn geen non-tracable mineralen in Rwanda, behalve goud. Daar maakte hij een uitzondering voor. Goud is klein en kan je gemakkelijk smokkelen. Alle andere dingen zijn bulky, en moeten uitgevoerd naar smelters, en dat lukt niet illegaal. Er zijn wat kleinschalige mijnbouw coorperatieven, maar het mijnen is gereguleerd.
Dus, dat beantwoordt nog steeds mijn vraag niet, voor wie maken we dit leermateriaal nou precies en wat gaat dat opleveren?
Okay, de hoop was dat zich dat zou gaan ontvouwen gedurende het project.
Het materiaal is nu klaar. We gaan de trainers leren dat ze niet mogen preken, ze moeten een discussie leiden.
Daar gaan we: Hier is het eerste plaatje: wat zie je?
· Tin (Sn – gewonnen uit het erts cassiteriet)
· Tantaal (Ta – gewonnen uit coltan, het mineraal columbiet-tantaliet is de belangrijkste bron)
· Wolfraam (W – gewonnen uit het erts wolframiet)
· Goud (Au)
Dit zijn de reguleringen.
Het begint met Dodd-Frank, twee Amerikaanse senatoren die na de financiële crisis van 2008 aan een hervormingswet voor de financiële sector werkten. Tijdens de behandeling van de wet voegden leden van het Congres een amendement toe, omdat er op dat moment veel aandacht was voor de oorlog in Oost-Congo. De gedachte was dat Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven verplicht moesten worden te onderzoeken of hun tin, tantaal, wolfraam en goud afkomstig waren uit gebieden waar de handel gewapende groepen financierde. Een wet die bedoeld was om Wall Street te hervormen kreeg een hoofdstuk over mijnbouw in Centraal-Afrika. De EU heeft dit nog eens dunnetjes over gedaan.
Ik zat daar als proefkonijn, leerling van mijn eigen materiaal, te kijken naar deze plaatjes, en plotseling dacht ik: dit is neo-koloniaal.
Je hoort veel over misstanden in mijnen in Congo, maar deze standaarden zijn vooral ontwikkeld vanuit de behoefte van Europese en Amerikaanse bedrijven om reputatie- en juridische risico's te beperken. Je kan mij niet wijsmaken dat lokale mijnwerkers en Oost Afrikaanse overheden veel invloed hadden op hoe dit ontwikkeld is.
De kosten van naleving, certificering en audits komen terecht bij de Afrikaanse overheden, exporteurs en kleinschalige mijnwerkers. Er is een hele nieuwe industrie ontstaan, die scheppen geld kost: de certificerings industrie. Bovendien worden 15% tot 20% van die metalen gebruikt in de oorlogsindustrie. Zo zou je kunnen stellen dat ze Gaza bombarderen met nare spullen die in Israel gemaakt zijn van Rwandese mineralen. Mag dat wel dan? Hoezo conflict vrij?
Nadat ik het woord neokoloniaal had uitgesproken knikten de anderen instemmend. Maar ze vonden ook wel dat mensenrechten belangrijk waren en daar is het allemaal voor. En het was niet alleen maar buitenlands prediken. Want Rwanda is een van de 12 lidstaten van de International Conference on the Great Lakes Region (ICGLR), en die hebben het Regional Certification Mechanism ontwikkeld (het oranje boek op het plaatje) Dus Rwanda heeft Rwanda ook invloed vonden ze.
Toen ik vroeg waarom de Rwandese wetgeving niet op het plaatje stond zei de aanwezige jurist dat de Rwandeze mining wetgeving gaat over onteigening als er mineralen onder je land gevonden worden, enzo, en verder volgt Rwanda de internationale standaarden.
Okay, dat kan ik accepteren. Het is ook een beetje vreemd dat ik als witte de zaak neokoloniaal vindt, en de Rwandezen de standaarden verdedigen.
Kortom, we kregen op basis van de getekende plaatjes een zeer uitgebreide discussie waar ik veel nieuwe dingen leerde.
Hier nog een plaatje van hoe al die zakken met mineralen getagd en gesloten vervoerd worden. Dat heb ik ze ook zo zien doen in die mijn van Trinity.
Toen iedereen nog eens benadrukte hoe de flipbooks gebruikt moeten worden (discussie starten, kennis ophalen en uitwisselen, meningsvorming) bleek de middag geslaagd.
Daarna kwamen de dankwoorden. Men was zeer lovend. Een van de aanwezigen waar we al eerder meegewerkt hadden in een ander project, zei dat hij het trainingsmateriaal van Three Mountains onovertroffen vond. De mensen die het veld in moeten zeiden dat ze nu precies begrepen hebben hoe ze volwassenen moeten laten leren, veel discussie. We werden van harte bedankt voor onze zeer innovatieve aanpak.
Ik zelf was eigenlijk helemaal ontroerd. Ten eerste natuurlijk omdat er zoveel meer in de plaatjes bleek te zitten dan ik me bewust was toen we ze maakten. Vervolgens had ik me mee laten slepen in een discussie met mijn eigen materiaal.
Wat zijn plaatjes toch krachtig!
Het is natuurlijk vleiend als anderen lovend zijn. Dat we hier toch dingen achter laten die nuttig zijn. En dat ik die middag ook de woorden vond om opnieuw mijn twijfels bij dit hele project uit te spreken.
Wat het werkelijk op zal leveren, zal de toekomst leren.
Gerry
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
PS. Ik kan toch niet ophouden met uitzoeken hoe het nou zit met die tracebility van Minerals.
Ik heb de AI geraadpleegd. Wat is de uitkomst van Dodd-Frank?
Dit zegt Chat GTP: Regelgeving die bedoeld was voor de Amerikaanse financiële markten kreeg uiteindelijk grote gevolgen voor mijnwerkers duizenden kilometers verderop in de regio van de Grote Meren. Dat is precies waarom de Dodd-Frank-wet zo vaak wordt aangehaald in discussies over de wereldwijde invloed van nationale wetgeving en de machtsverhoudingen in internationale toeleveringsketens.
Toen de wet in 2010 werd aangenomen, was het idee eenvoudig: als Amerikaanse bedrijven geen mineralen meer zouden kopen die gewapende groepen in Oost-Congo financierden, zouden die rebellen hun inkomsten verliezen. Wat er vervolgens gebeurde, had bijna niemand voorzien.
Veel Amerikaanse bedrijven concludeerden dat het veel eenvoudiger was om helemaal geen mineralen meer uit Oost-Congo te kopen dan uit te zoeken of ze "conflictvrij" waren. Hierdoor ontstond een de facto embargo. Tin-, tantaal- en wolfraammijnen sloten massaal. Tienduizenden artisanale mijnwerkers verloren hun inkomen, ook in mijnen waar helemaal geen rebellen actief waren. Sommige onderzoekers noemden dit "the boycot nobody intended".
Een inkoper van een grote elektronicafabrikant zou ooit hebben gezegd: "Waarom zouden we risico nemen in Congo als Australië ook tantaal produceert?"
Dat werd de logica van veel multinationals. Niet omdat Congolese mineralen per definitie problematisch waren, maar omdat het risico op reputatieschade enorm was. Eén negatief krantenartikel kon miljoenen dollars aan beurswaarde kosten. Het gevolg was dat "risicovrij" belangrijker werd dan "verantwoord inkopen".
Terwijl veel mijnwerkers hun inkomen verloren, ontstond er een compleet nieuwe industrie. Auditors, consultants, certificeringsbedrijven, blockchain-start-ups, supply-chain-specialisten.
Waar vroeger een zak tinerts rechtstreeks naar een exporteur ging, moesten er nu formulieren, tags, audits, GPS-registraties, risicoanalyses en certificaten worden geproduceerd. Sommige critici spreken daarom van "audit capitalism": een systeem waarin controle zelf een lucratieve economische activiteit wordt.
Toen Apple, Intel en andere technologiebedrijven hun eerste conflictmineralenrapporten moesten publiceren, ontdekten ze iets ongemakkelijks. Ze hadden geen idee waar hun metalen eigenlijk vandaan kwamen. Een smartphone bevat honderden leveranciers. Veel bedrijven konden de keten slechts volgen tot de smelterij, maar niet tot de oorspronkelijke mijn. Dodd-Frank dwong grote multinationals voor het eerst serieus na te denken over hun volledige toeleveringsketen.
De ironie: niemand wist of de oorlog minder werd
Na jaren van implementatie stelden onderzoekers een lastige vraag: Heeft Dodd-Frank de conflicten daadwerkelijk verminderd? Het antwoord bleek veel minder duidelijk dan politici hadden gehoopt. Sommige studies vonden minder controle door gewapende groepen over bepaalde tin-, tantaal- en wolfraammijnen. Andere studies concludeerden dat gewapende groepen simpelweg overstapten naar goud, hout, belastingen of andere inkomstenbronnen. Met andere woorden: de regelgeving veranderde het economische landschap, maar maakte het conflict niet automatisch minder.
Kortom, Dodd-Frank maakte de mondiale mijnbouw transparanter, maar niet noodzakelijkerwijs rechtvaardiger. De wet dwong multinationals om verantwoordelijkheid te nemen voor hun toeleveringsketens en zette verantwoord ondernemen wereldwijd op de agenda. Tegelijkertijd verschoof een groot deel van de kosten en administratieve lasten naar de armste schakels in de keten: artisanale mijnwerkers, lokale handelaren en Afrikaanse overheden.
Dat maakt Dodd-Frank tot een fascinerend voorbeeld van hoe een goedbedoelde wet zowel positieve veranderingen als onbedoelde negatieve gevolgen kan hebben. Juist daarom wordt Section 1502, het artikel over conflict mineralen wat maar 0,1% van de totale Dodd-Frank wet bestaat, vandaag de dag nog steeds veel besproken in de literatuur over mondiale waardeketens, verantwoord ondernemen en de vraag of internationale regelgeving daadwerkelijk bijdraagt aan duurzame ontwikkeling.
Het raadsel
Na de invoering van de Amerikaanse Dodd-Frank-wet in 2010 en de daaropvolgende implementatie van due diligence-systemen steeg de Rwandese export van tin, tantaal en wolfraam opvallend. Rwanda groeide uit tot een van de grootste exporteurs van tantaal ter wereld. Dat riep vragen op.
Rwanda is ongeveer 26.000 km² groot; de aangrenzende provincie Noord- en Zuid-Kivu in de Democratic Republic of the Congo zijn samen ongeveer vijf keer zo groot en staan al decennialang bekend als uitzonderlijk rijk aan mineralen. Critici vroegen zich daarom af hoe Rwanda zulke exportvolumes kon realiseren.
De verdenking
De verdenking was eenvoudig. Wanneer Congolese mijnen vanwege Dodd-Frank moeilijker toegang kregen tot internationale afnemers, terwijl Rwanda wel een relatief goed georganiseerd traceability-systeem had, ontstond een economische prikkel om Congolese mineralen de grens over te brengen en ze als Rwandees uit te voeren. Het gaat daarbij meestal niet om spectaculaire smokkeloperaties met vrachtwagens vol erts, maar om duizenden kleine zendingen die de zeer poreuze grens oversteken via handelaren, tussenpersonen en lokale netwerken. De grens tussen Oost-Congo en Rwanda is druk, met dagelijks veel legale én informele handel.
De VN-rapporten
De belangrijkste beschuldigingen kwamen van de United Nations Group of Experts on the Democratic Republic of the Congo. In verschillende rapporten tussen ongeveer 2011 en 2024 beschrijven de experts gevallen waarin mineralen uit Oost-Congo via Rwanda werden uitgevoerd. Zij wijzen op:
- vervalste oorsprongscertificaten;
- vermenging van Congolese en Rwandese ertsen;
- handelaren die aan beide kanten van de grens actief zijn;
- betrokkenheid van gewapende groepen en corrupte tussenpersonen in sommige gevallen.
De VN hebben echter nooit geconcludeerd dat alle Rwandese export uit Congo afkomstig is. De rapporten spreken over een aanhoudend probleem van smokkel en herkomstfraude, niet over een volledige fictieve mijnbouwsector.
Rwanda's antwoord
De Rwandese regering wijst deze beschuldigingen al jaren van de hand. Zij voert verschillende argumenten aan.
· Ten eerste beschikt Rwanda zelf over economisch winbare voorraden van tin, tantaal en wolfraam. Het land kende al vóór Dodd-Frank een mijnbouwsector.
· Ten tweede is de Rwandese mijnbouw veel sterker geformaliseerd dan die in grote delen van Oost-Congo. Mijnen zijn vaker geregistreerd, productie wordt beter bijgehouden en export verloopt via een beperkter aantal bedrijven.
· Ten derde investeerde Rwanda vroeg in traceability-systemen, waardoor internationale afnemers meer vertrouwen kregen in Rwandese mineralen dan in ertsen uit het conflictgebied van Oost-Congo.
Met andere woorden: volgens Rwanda groeide de export vooral omdat het land beter georganiseerd was en daardoor marktaandeel won.
Wat zeggen onafhankelijke onderzoekers?
De meeste wetenschappers nemen een middenpositie in. Er bestaat weinig twijfel dat smokkel daadwerkelijk plaatsvindt. Dat gebeurt overigens al tientallen jaren en begon niet met Dodd-Frank. De grens is lang, bergachtig en moeilijk volledig te controleren.
Maar veel onderzoekers vinden ook dat het onjuist is om de volledige Rwandese export af te doen als "gestolen Congolese mineralen". Rwanda heeft aantoonbaar een eigen mijnbouwsector die de afgelopen decennia professioneler is geworden en investeringen heeft aangetrokken. De discussie gaat daarom vooral over de omvang van de smokkel, niet over het bestaan ervan.
Waarom dit politiek zo gevoelig ligt
Voor de Democratic Republic of the Congo is de kwestie meer dan een economisch probleem. Het raakt aan een bredere geschiedenis van koloniale uitbuiting, oorlog, grensoverschrijdende inmenging en het gevoel dat de rijkdom van Oost-Congo door anderen wordt geëxploiteerd.
Voor Rwanda ligt de zaak even gevoelig. Het land ziet zichzelf als een relatief goed bestuurde staat die juist heeft geïnvesteerd in transparantie, certificering en verantwoord mijnbeheer. De suggestie dat de export voornamelijk op smokkel zou berusten, wordt in Kigali ervaren als een ontkenning van die inspanningen.
De ironie
Een van de grote ironieën is dat Dodd-Frank juist bedoeld was om de herkomst van mineralen transparanter te maken. Maar doordat de regelgeving de economische waarde van een "Rwandees" certificaat vergrootte, nam ook de prikkel toe om Congolese mineralen als Rwandees te registreren.
Dat betekent niet dat de due diligence-systemen hebben gefaald; zij hebben de handel aanzienlijk transparanter gemaakt dan voorheen. Wel laat deze geschiedenis zien dat regelgeving altijd nieuwe economische prikkels creëert. Wanneer de toegang tot internationale markten afhankelijk wordt van de formele herkomst van mineralen, neemt ook de waarde van een geloofwaardig certificaat toe – en daarmee de verleiding om de oorsprong van mineralen te manipuleren. Juist dat spanningsveld maakt de regio van de Grote Meren tot een van de meest complexe casussen van verantwoord grondstoffenbeheer ter wereld.
Bronnen:
Congo Research Group. (2012, February 7). Interview with UN Group of Experts. https://www.congoresearchgroup.org/en/2012/02/07/interview-with-un-group-of-experts/
Enough Project. (2014). From the point of origin: The status of the impact of Dodd-Frank 1502 in Congo. https://enoughproject.org/reports/point-origin-status-report-impact-dodd-frank-1502-congo
Enough Project. (2017). Dodd-Frank 1502: Impact update. https://enoughproject.org/reports/dodd-frank-1502-impact-update
Global Witness. (2022). Who buys Rwanda's smuggled coltan? The global journey of conflict coltan from DRC to the world's electronics. https://www.globalwitness.org/en/campaigns/transition-minerals/who-buys-rwandas-smuggled-coltan-the-global-journey-of-conflict-coltan-from-drc-to-the-worlds-electronics/
International Peace Information Service. (n.d.). IPIS Research. https://ipisresearch.be/
Le Monde. (2024, August 31). DRC marred by blatant failure in coltan traceability essential for smartphones. https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/08/31/drc-marred-by-blatant-failure-in-coltan-traceability-essential-for-smartphones_6724001_124.html
Mining Weekly. (2025, July 3). Mineral smuggling from Congo to Rwanda at unprecedented levels, UN says. https://www.miningweekly.com/article/mineral-smuggling-from-congo-to-rwanda-at-unprecedented-levels-un-says-2025-07-03
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2015). Mineral supply chain and conflict links in the eastern Democratic Republic of the Congo. https://www.oecd.org/en/publications/mineral-supply-chain-and-conflict-links-in-the-eastern-democratic-republic-of-congo_86e0c04b-en.html
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2016). OECD due diligence guidance for responsible supply chains of minerals from conflict-affected and high-risk areas (3rd ed.). https://www.oecd.org/en/publications/oecd-due-diligence-guidance-for-responsible-supply-chains-of-minerals-from-conflict-affected-and-high-risk-areas_9789264252479-en.html
Parker, D. P., & Vadheim, B. (2017). Resource cursed or policy cursed? U.S. regulation of conflict minerals and violence in the Congo. Journal of the Association of Environmental and Resource Economists, 4(1), 1–49. https://doi.org/10.1086/689865
Radley, B., & Vogel, C. (2015). Fighting windmills in eastern Congo? The ambiguous impact of the conflict minerals movement. The Extractive Industries and Society, 2(3), 406–410. https://doi.org/10.1016/j.exis.2015.04.003
Rwanda Mines, Petroleum and Gas Board. (n.d.). Mineral traceability. https://www.rmb.gov.rw/1/mineral-traceability
United Nations Security Council. (n.d.). Due diligence guidelines. https://main.un.org/securitycouncil/en/sanctions/1533/due-diligence-guidelines
United Nations Security Council. (n.d.). Reports of the Group of Experts on the Democratic Republic of the Congo. https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/1533/panel-of-experts/reports
U.S. Commercial Service. (2026). Rwanda: Mining and minerals. International Trade Administration. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/rwanda-mining-and-minerals